เมื่อได้ยินคำว่าสุนัขไทย คนส่วนใหญ่มักนึกถึงสุนัขจรจัดที่พบเห็นอยู่ตามตลาด ตามตรอกซอกซอย หรือในวัด จนเรียกกันติดปากว่า “ หมาวัด ” แท้ที่จริงแล้วสุนัขเหล่านี้เป็นสุนัขที่ได้รับเชื้อสายผสมผสานมาจากหลายเผ่าพันธุ์ จนกลายไปจากพันธุ์แท้ดั้งเดิม แต่ก็มีบ้างที่ลักษณะคงความเป็นสุนัขไทยหลงเหลืออยู่ ทว่า.. มิอาจนับเป็นสุนัขไทยแท้ได้

สุนัขไทย หมายถึงสุนัขที่มีถิ่นกำเนิดในเมืองไทย มีรูปร่างลักษณะ รวมทั้งอุปนิสัยเป็นเอกลักษณ์เฉพาะตน สุนัขไทยนี้มีมาแต่โบราณ แต่ไม่ได้รับความสนใจจากคนไทยเอง จนกระทั่งกลายพันธุ์ไป และกลายเป็นสิ่งหายาก ทำให้ผู้ที่รักสัตว์เลี้ยงและมีความสำนึกในความเป็นไทยหลายท่านพยายามเข้ามาช่วยกันอนุรักษ์พัฒนาสายพันธุ์เอาไว้

เท่าที่มีการศึกษาและบันทึกไว้นั้น สุนัขไทยน่าจะหมายถึง “ สุนัขไทยหลังอาน ” และ “ สุนัขไทยหลังไม่อาน ”

สุนัขไทยหลังอานนั้นได้รับการยอมรับมาตรฐานในระดับสากลไปแล้ว ส่วนสุนัขไทยหลังไม่อานที่มีเพียงลักษณะหูตั้ง หางดาบ ขนเกรียน เช่น “ หมาหนัง ” ในแถบจังหวัดจันทบุรี ตราด กำลังจะสูญหายไปจากเมืองไทยในไม่ช้า ทั้งนี้เพราะขาดคนสนใจอนุรักษ์มันไว้

นอกจากสุนัขไทยทั้งสองชนิดข้างต้น ยังมีสุนัขไทยที่มีลักษณะเฉพาะอีก 2 ชนิดคือ “ สุนัขไร้ขน ” และ “ สุนัขบางแก้ว ”

สุนัขไร้ขน ถูกพบในแถบภาคอิสาน และมีจำนวนน้อยมาก และยังมีข้อถกเถียงในเชิงวิชาการว่า ลักษณะไร้ขนนั้นเป็นเพียงความผิดปกติทางพันธุกรรม หรือเป็นลักษณะอันแท้จริงของสายเลือด

สุนัขบางแก้ว เป็นสุนัขไทยท้องถิ่นของจังหวัดพิษณุโลก มีลักษณะต่างจากสุนัขไทยหลังอานที่มีขนเกรียน คือมีขนค่อนข้างยาว หางเป็นพวง และหูป้องมาข้างหน้า เป็นสุนัขอีกพันธุ์หนึ่งที่กำลังจะได้รับการยอมรับในระดับสากลเช่นเดียวกับสุนัขไทยหลังอาน

สุนัข ถือเป็นสัตว์เลี้ยงชนิดแรกที่มนุษย์เรานำมาเลี้ยง รวมเวลานานมาแล้วถึง 5 หมื่นปี โดยเริ่มต้นจากการเลี้ยงเพื่อใช้เป็นเครื่องมือในการล่าสัตว์ จนกระทั่งทุกวันนี้ สุนัขได้กลายมาเป็นสัตว์เลี้ยงที่มนุษย์ให้ความเป็นเพื่อนยิ่งกว่าสัตว์ชนิดใด ทั้งนี้เพราะนิสัยอันซื่อสัตย์จงรักภักดีต่อผู้เป็นเจ้าของของมัน

อุปนิสัยที่มีอยู่อย่างเต็มเปี่ยมในตัวของสุนัขไทย

ดังนั้น นอกจากรูปร่างและลักษณะภายนอกที่ต้องช่วยกันอนุรักษ์พัฒนาให้ได้มาตรฐานแล้ว อุปนิสัยอันดีเด่นของสุนัขไทยก็ควรได้รับการอนุรักษ์ไว้ด้วย เพราะความสำคัญของการเลี้ยงสุนัขนั้น มิได้มีอยู่ที่เพียงความงาม แต่อยู่ที่ความสัมพันธ์ฉันท์เพื่อน ที่คนและสุนัขมีให้ต่อกัน

จากบันทึกของหลวงปริพนธ์ พจนพิสุทธิ์ ได้ชี้ลักษณะเด่นที่สังเกตได้ชัดของสุนัขไทยคือ “ หูตั้ง หางดาบ ” และความพยายามของคนรุ่นก่อน ในอันที่จะรักษาสุนัขไทยเอาไว้ แม้ว่าความรู้สึกโดยทั่วไปของคนไทยจะเห็นสุนัขไทยเป็นสัตว์ชั้นต่ำ ปล่อยให้มันมีชีวิตคุ้ยเขี่ยเศษอาหารตามข้างถนน และพากันนิยมเลี้ยงสุนัขพันธุ์ต่างประเทศ แต่ก็ปล่อยให้มีการผสมกันระหว่างสุนัขไทย กับสุนัขนอก จนปัจจุบันสุนัขพันธุ์ไทยแท้ได้สูญเสียเอกลักษณ์ไปจนแทบหมดสิ้น กลายเป็นสุนัขพันทาง สุนัขขี้เรื้อน ตามท้องถนน คนในรุ่นหลังจึงพากันคิดว่านี่คือสุนัขไทย และกลายเป็นสุนัขไร้ค่าไปในที่สุด (หน้า 26)

(ตัดตอนจาก หนังสือสารคดีคอลเลคชั่น ชุดที่ 2 : Feature Magazine )